Dan Ddaear

Stori 02 · Blaenau Ffestiniog

Y dref a roddodd do ar y byd

Ym 1801, roedd 732 o bobl yn byw ym mhlwyf Ffestiniog. Erbyn 1881, roedd 11,274. Yno am y llechi yr oedd y rhan fwyaf ohonynt: craig lwydlas a holltid yn ddigon tenau i doi tai ar bron bob cyfandir, ac a gloddid o grombil y mynyddoedd uwchben y dref.

Ffotograff du a gwyn o chwareli llechi'r Oakeley yn y 1890au: llethr mynydd wedi'i dorri'n bonciau a'i orchuddio â gwastraff llechi, a rhes o dai chwarelwyr islaw.
Chwareli'r Oakeley yn y 1890au, o'r gogledd. O'r cylchgrawn Timber and Plywood (parth cyhoeddus), drwy Wikimedia Commons.

Pennod 1 · Cyn 1836

Y blaenau

Mae'r enw'n dweud beth oedd y lle. Blaenau: y tir uchel, anghysbell ym mhen uchaf dyffryn Ffestiniog. Cyn y diwydiant llechi, gwlad amaethyddol oedd hi, a ffermydd gwasgaredig yn gweithio'r llethrau dan glogwyni Dolgaregddu a Nyth-y-Gigfran.

Bu llechi'n cael eu gweithio yng ngogledd-orllewin Cymru ers canrifoedd, ac erbyn 1801 roeddent yn cael eu cloddio ym mhob un o bedair prif ardal lechi Eryri. Roedd ffyrdd newydd eisoes yn cael eu hadeiladu i wasanaethu'r chwareli cyntaf uwchben Ffestiniog. Yna, ym 1819, dechreuwyd chwarela ar lethrau Allt-fawr, ger fferm Rhiwbryfdir, ar dir teulu Oakeley. O fewn degawd roedd tair chwarel ar y mynydd.

Roedd y llechi'n dda. Y broblem oedd eu cael at y môr.

  1. 1801Mae 732 o bobl ym mhlwyf Ffestiniog.
  2. 1819Dechrau chwarela ar Allt-fawr, ger Rhiwbryfdir.
  3. 1831Diddymu'r dreth ar lechi, a'r diwydiant yn dechrau tyfu'n gyflym.
  4. 1833Dechrau gwaith ar reilffordd o'r chwareli i lawr i Borthmadog.
  5. 20 Ebrill 1836Agor Rheilffordd Ffestiniog.

Pennod 2 · 1836 i 1900

Toi'r byd

Roedd y rheilffordd yn ddarn clyfar o beirianneg. Fe'i graddiwyd fel y gallai wagenni llawn llechi redeg dan ddisgyrchiant yr holl ffordd o Flaenau Ffestiniog i'r harbwr ym Mhorthmadog. Teithiai'r ceffylau i lawr yng nghefn y trên yn eu wagenni "dandi" eu hunain, cyn tynnu'r wagenni gwag yn ôl i fyny. Cymerai'r daith i lawr awr a 40 munud. Cymerai'r daith yn ôl i fyny bron i chwe awr. O 1863 ymlaen daeth ager yn lle'r ceffylau, gan ei gwneud yn un o'r rheilffyrdd ager lein gul cynharaf yn y byd.

Ffotograff wedi'i liwio o'r 1890au o ddau drên Rheilffordd Ffestiniog yng ngorsaf Tan-y-Bwlch, un ohonynt yn rhes o wagenni llechi agored, dan lethrau creigiog.
Dau drên yn Nhan-y-Bwlch, y 1890au. Print wedi'i liwio, parth cyhoeddus, drwy Wikimedia Commons.

Gyda'r rheilffordd ar agor, ffynnodd y chwareli. Ym 1846 agorodd John Whitehead Greaves chwarel newydd yn Llechwedd, ar draws y dyffryn o'r Oakeley, ac ym 1849 daeth o hyd i'r wythïen enfawr o lechfaen y bu'n chwilio amdani. Agorodd chwareli ym Maenofferen, Foty a Bowydd, a Diffwys. Unwyd chwareli Allt-fawr yn un, sef yr Oakeley, a ddaeth yn chwarel lechi danddaearol fwyaf y byd.

Tyfodd tref o amgylch y chwareli, a'i therasau'n rhes ar hyd y ffyrdd rhyngddynt. Cafodd ei heglwys gyntaf a'i hysgol gyntaf, a neuadd farchnad ym 1864. Yn ei hanterth roedd tua 12,000 o bobl ym Mlaenau Ffestiniog, a hi oedd ail dref fwyaf y Gogledd, ar ôl Wrecsam yn unig.

Pobl yn byw yn Ffestiniog

1801732
1850~3,500
188111,274
190111,433
20114,875

Mae'r ffiniau'n amrywio ychydig rhwng cyfrifiadau (y plwyf, y dref, y gymuned). Ffynonellau: Wikipedia; Casgliad y Werin Cymru; Historical Association; ONS drwy Wikipedia.

Erbyn 1895, roedd 4,802 o bobl yn gweithio yn 14 cloddfa a chwarel Blaenau Ffestiniog. Roedd Llechwedd yn unig yn cyflogi 513 o ddynion yn ei hanterth ym 1884. Ar draws Cymru cyrhaeddodd y diwydiant llechi ei anterth ym 1898, a 17,000 o ddynion yn cynhyrchu 485,000 tunnell o lechi y flwyddyn.

Pennod 3 · Y tu mewn i'r mynydd

Y gost

Ym Mlaenau, cloddid y llechi dan ddaear yn hytrach na'u chwarela yn yr awyr agored. Gweithiai'r dynion mewn siambrau enfawr a dorrwyd ar hyd goledd yr wythïen, y naill lawr uwchben y llall, a gadewid pileri o graig i ddal y to. Cludai incleiniau'r llechi rhwng y lloriau. Am bob tunnell o lechi a oedd yn ddigon da i'w gwerthu, gallai hyd at 30 tunnell o wastraff ddod o'r mynydd, a chafodd ei dipio ar y llethrau o amgylch y dref.

Y tu mewn i siambr lechi dywyll yn Llechwedd, wedi'i goleuo oddi tani, a hen ysgolion pren yn dringo wal serth, ddanheddog o lechfaen.
Siambr wedi'i gweithio allan yng Nghloddfa Ddofn Llechwedd, 2019. Llun: Mike Prince, CC BY 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Gwaith crefftus oedd hwn, a gwaith peryglus. Ffrwydro oedd yn gyfrifol am lawer o'r marwolaethau. Ym 1893 canfu ymchwiliad gan y llywodraeth mai 3.23 y fil oedd y gyfradd marwolaethau ymhlith dynion a weithiai dan ddaear yn y chwareli llechi, cyfradd uwch nag ymhlith glowyr. Roedd y cloddio tanddaearol hefyd yn tanseilio'r gweithfeydd uwchben: yn yr Oakeley, daeth cyfres o gwympiadau i ben gyda chwympiadau creigiau mawr ym 1882 ac 1883.

Dim ond rhan o'r stori oedd damweiniau. Gadawodd llwch llechi, eithafion tymheredd dan ddaear, bwyd gwael ac amodau byw gwael eu hôl i gyd. Yn ddiweddarach, gwnaeth llifiau peiriannol y gwaith yn llai llafurus ond llenwi'r aer â llawer mwy o lwch llechi, a datblygodd mwy o ddynion silicosis, clefyd ar yr ysgyfaint.

Pennod 4 · 1900 i 2010

Y cau

Ni pharhaodd y blynyddoedd da. Ar ôl dirwasgiad a'r Rhyfel Byd Cyntaf, trodd adeiladwyr fwyfwy at deils to wedi'u masgynhyrchu a llechi rhatach o Sbaen. Unodd y chwareli a oroesodd: llyncodd yr Oakeley ei chymdogion, gan gynnwys Foty a Bowydd ym 1933 a Diffwys Casson ym 1936.

Cafodd y mynyddoedd un defnydd arall yn yr Ail Ryfel Byd. Er mwyn cadw ei pheintiadau'n ddiogel rhag y bomio, symudodd yr Oriel Genedlaethol yn Llundain ei chasgliad i'r Manod, chwarel lechi segur ger y dref. Cyrhaeddodd y lluniau cyntaf ar 12 Awst 1941, a buont ynghudd y tu mewn i'r mynydd am bedair blynedd.

Ar ôl y rhyfel bu'r dirywiad yn gyson. Gadawodd y llwyth llong olaf o lechi Borthmadog ym 1946, a chaeodd Rheilffordd Ffestiniog y mis Awst hwnnw. Gostyngodd y galw am lechi'n sydyn yn y 1960au. Caeodd yr Oakeley, a fu unwaith yn chwarel lechi fwyaf y byd, ym 1970. Ailagorwyd rhannau ohoni'n ddiweddarach, fel chwarel a chanolfan ymwelwyr, cyn i'r safle gau'n derfynol yn 2010.

Llethr serth o wastraff llechi llwyd yn yr Oakeley, ac adfeilion waliau cerrig hen adeiladau'r chwarel ar silff, a chlytiau o laswellt ac eithin islaw.
Hen incleiniau'r Oakeley, 2011. Llun: Richard Hoare, CC BY-SA 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Wrth i'r chwareli gau, gadawodd pobl i chwilio am waith mewn mannau eraill a gadawyd llawer o dai chwarelwyr yn wag. Heddiw mae poblogaeth y dref tua'r un faint ag yr oedd ar ddiwedd y 1850au.

Pennod 5 · Heddiw

Beth sydd ar ôl

Yn wahanol i'r Rhondda, ni chollodd Blaenau'r dystiolaeth erioed. Mae'r tomenni llechi'n dal i godi uwchben y strydoedd ar bron bob ochr i'r dref.

Tomenni llechi llwyd anferth yn gorchuddio llethr mynydd uwchben Blaenau Ffestiniog, a ffordd a chwlfert â waliau cerrig yn y blaendir a chwmwl isel ar y copa.
Tomenni llechi uwchben Blaenau Ffestiniog, 2013. Llun: Gareth James, CC BY-SA 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Agorodd Llechwedd ei hen weithfeydd i ymwelwyr ym 1972 ac ychwanegu taith y Gloddfa Ddofn ym 1979, ac mae'n dal i gynhyrchu llechi ar raddfa fach. Dechreuodd gwirfoddolwyr adfywio Rheilffordd Ffestiniog ym 1954, a chyrhaeddodd trenau Flaenau unwaith eto ym 1982. Twristiaeth yw cyflogwr mwyaf y dref erbyn hyn.

Ar 28 Gorffennaf 2021, daeth Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru, gan gynnwys chwareli Ffestiniog, yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO, y pedwerydd yng Nghymru. Roedd y penderfyniad yn cydnabod nid yn unig y chwareli ond iaith a diwylliant y cymunedau o'u cwmpas.

Mae'r diwylliant hwnnw yma o hyd. Yn 2011, roedd 77% o bobl ardal Ffestiniog yn gallu siarad Cymraeg, o'i gymharu â 19% ar draws Cymru. Gwnaeth y chwareli dref, a chadwodd y dref ei hiaith.

Oes gennych chi lun neu stori?

Os oes gennych ffotograff, dogfen neu atgof am chwareli Ffestiniog ac y byddech yn fodlon ei rannu, byddem wrth ein bodd yn clywed gennych.

Dim ond i gysylltu â chi amdano y byddwn yn defnyddio'r hyn a anfonwch. Ni chyhoeddir dim heb ofyn i chi yn gyntaf. Gallwch hefyd ysgrifennu at helo@dandaear.co.uk.

Mae ffynhonnell i bob ffigur ar y dudalen hon. Gweler y ffynonellau a chydnabyddiaethau'r lluniau.

Clywch pan fydd y stori nesaf allan

Un e-bost bob tro y cyhoeddir stori newydd. Dim byd arall, a gallwch ei stopio unrhyw bryd.