Ffynonellau
Ffynonellau a chydnabyddiaethau
Mae pob stori ar Dan Ddaear wedi'i hysgrifennu yn ein geiriau ein hunain o'r ffynonellau isod. Saesneg yw iaith y rhan fwyaf o'r ffynonellau, felly mae eu teitlau wedi'u gadael fel y maent. Os gwelwch gamgymeriad, rhowch wybod i ni yn helo@dandaear.co.uk ac fe'i cywirwn.
Stori 01
Y Rhondda
Poblogaeth a chynnyrch
- Poblogaeth o 951 ym 1851, 55,000 ym 1881 a 167,000 ym 1924; cynnyrch y De o 57 miliwn o dunelli a 234,000 o lowyr ym 1913; Caerdydd a'r Barri yn borthladdoedd allforio glo mwyaf y byd: Daily Post.
- Poblogaeth o fwy na 113,000 ym 1901; cwymp y farchnad glo ager ar ôl 1918 a dirywiad y boblogaeth: Encyclopaedia Britannica, “Rhondda”.
- 61 o lofeydd, 42,295 o bobl dan ddaear a 7,693 ar yr wyneb ar ddiwedd 1920: Hansard, written answer, 23 May 1939 (hawlfraint Seneddol, Trwydded Senedd Agored).
- 5,654 o ddynion a 1,750,000 o dunelli glofeydd Glynrhedynog ym 1914: Northern Mine Research Society, Ferndale.
- 606 llath yn ddyfnder Ferndale Rhif 8, pwll dyfnaf y Rhondda: Wikipedia, “Ferndale Colliery”.
- 62,545 o bobl yn yr ardal adeiledig yn 2011: Wikipedia, “Rhondda Cynon Taf”, gan ddyfynnu'r Swyddfa Ystadegau Gwladol.
- 12.4% o bobl Rhondda Cynon Taf yn gallu siarad Cymraeg yn 2021: y Swyddfa Ystadegau Gwladol, Cyfrifiad 2021.
Cyn 1855 a'r ffyniant
- Y Rhondda yn dir fferm a choetir â phoblogaeth fach Gymraeg ei hiaith, a'r pwll cyntaf yn Ninas ym 1812: “The Rhondda”, chrisbryant.org.uk; Wikipedia, “Dinas Rhondda”.
- Walter Coffin yn chwilio am lo yn Ninas ym 1809: Wikipedia, “Walter Coffin”; Gareth Harris, The Dinas Colliery Explosions (Casgliad y Werin Cymru).
- Cludo glo ar gefn ceffylau pwn, ar dramffordd ac ar Gamlas Morgannwg: Wikishire, “Rhondda”.
- Treherbert yn gwm bugeiliol diarffordd cyn y pyllau: RCT Our Heritage, Treherbert.
- Prynu fferm Cwmsaerbren am £11,000 ym 1845; taro glo ager 125 llath i lawr ym 1853; cynhyrchu o 1855; defnyddio'r enw Treherbert am y tro cyntaf ym mis Ionawr 1855; y 38 wagen gyntaf i Ddociau Caerdydd ar 21 Rhagfyr 1855: Wikipedia, “Treherbert”; Rhondda Cynon Taf Libraries Heritage Trail, Treherbert.
- Y rheilffordd yn cyrraedd Treherbert ym 1856 a'r glo cyntaf yng Nglynrhedynog ym 1862: Wikipedia, “Ystradyfodwg”.
- Y “rhuban trefol” o dai o Ynys-hir i'r Maerdy: E. D. Lewis, The Rhondda Valleys, a ddyfynnir gan RCT Our Heritage, Wattstown.
Y gost
- Cymmer, 15 Gorffennaf 1856, 114 killed: Grace's Guide, Cymmer Colliery.
- Glynrhedynog, 8 Tachwedd 1867 (178) a 10 Mehefin 1869 (53): RCT Our Heritage, Ferndale; Glofa'r Naval, Pen-y-graig, 10 Rhagfyr 1880 (101): WikiTree, Glamorgan Mining Disasters.
- Glofa'r National, Wattstown, 11 Gorffennaf 1905 (119; 120 yn ôl y Rhondda Leader): Wikipedia, “Wattstown”; RCT Our Heritage, Wattstown.
- Tynewydd, 11 Ebrill 1877: Rhondda Cynon Taf Libraries Heritage Trail, Porth; Amgueddfa Cymru, ffotograff o orlifiad Glofa Tynewydd; Showcaves, Lewis Merthyr Colliery.
- Marwolaethau blynyddol o gwympiadau to o'u cymharu â thanchwaoedd: Gareth Harris, The Tynewydd Colliery Tragedy of 1877 (Casgliad y Werin Cymru).
- Anghydfod y Cambrian Combine a Thonypandy, 1910–11: Rhondda Cynon Taf Libraries Heritage Trail, Tonypandy; Wikipedia, “Tonypandy riots”; Agor, Civil and class unrest.
Y cau a heddiw
- Gwladoli ym 1947 ac ailadeiladu'r Maerdy; codi'r glo olaf yn y Maerdy ym 1986: Casgliad y Werin Cymru, y dram olaf o lo a godwyd yn y Rhondda.
- Lewis Merthyr a Thŷ Mawr yn cau ym mis Mehefin 1983, gan adael un lofa: ITV News Cymru.
- Streic 1984–85 yn y De: Rough Guides, the Valleys.
- Y Maerdy'n cau ar 21 Rhagfyr 1990, pwll olaf y Rhondda: “A Tribute to the Black Diamond” (Casgliad y Werin Cymru).
- Lewis Merthyr yn dod yn Barc Treftadaeth y Rhondda, a siafftiau Bertie a Trefor: Coflein, Lewis Merthyr Colliery; Showcaves, Lewis Merthyr Colliery.
Ffotograffau
- Tua 1905, o Gasgliad Martin Ridley yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, parth cyhoeddus, drwy Wikimedia Commons: Treherbert, Treorci, Glofa'r Cymer a Glofeydd Glynrhedynog.
- Glofa Lewis Merthyr, 2011: Anthony Gostling, drwy Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
- Y Rhondda Fawr o Fynydd Dinas, 2015: Gareth James, drwy Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
Stori 02
Blaenau Ffestiniog
Cyn 1836
- Ystyr Blaenau; yr ardal amaethyddol dan glogwyni Dolgaregddu a Nyth-y-Gigfran; ffyrdd newydd ar gyfer y chwareli erbyn 1801; chwarela ar Allt-fawr o 1819 ar dir yr Oakeley, a thair chwarel o fewn degawd: Wikipedia, “Blaenau Ffestiniog”.
- Gweithio llechi ym mhob un o bedair prif ardal lechi Eryri erbyn 1801: Festipedia, Slate and the Festiniog Railway.
- Gweithio llechi yng Nghymru ers oes y Rhufeiniaid; diddymu'r dreth ar lechi ym 1831; adeiladu'r rheilffordd rhwng 1833 a 1836 a'i graddio ar gyfer disgyrchiant: Wikipedia, “Slate industry in Wales”.
- 732 o bobl ym mhlwyf Ffestiniog ym 1801 ac 11,274 ym 1881: Slate Quarries in North Wales (grantonline.com).
Toi'r byd
- Agor ar 20 Ebrill 1836: Wikipedia, “Ffestiniog Railway”. Ceffylau mewn wagenni dandi, ac amseroedd teithio o 1 awr 40 munud i lawr a 5 awr 50 munud i fyny: Amgueddfa'r Rheilffyrdd Lein Gul. Ager o 1863: steamlocomotives.org.
- Agor Llechwedd gan John Whitehead Greaves ym 1846, a chael hyd i'r wythïen ym 1849: Wikipedia, “John Whitehead Greaves”. 513 o weithwyr Llechwedd ym 1884: Wikipedia, “Llechwedd quarry”.
- Yr Oakeley yn chwarel lechi danddaearol fwyaf y byd, ei 26 llawr yn ymestyn bron i 1,500 troedfedd a 50 milltir o drac dan ddaear: Amgueddfa'r Rheilffyrdd Lein Gul, Chwareli'r Oakeley. Bron i 60,000 tunnell y flwyddyn a 1,700 o ddynion: Coflein, chwarel yr Oakeley.
- Eglwys gyntaf ac ysgol gyntaf y dref a'r datblygu rhubanaidd; neuadd farchnad 1864; anterth o tua 12,000 o bobl ac ail dref fwyaf y Gogledd: Wikipedia, “Blaenau Ffestiniog”.
- Ychydig dan 3,500 o bobl ym 1850: Casgliad y Werin Cymru. 11,433 ym 1901, a 4,802 o bobl mewn 14 cloddfa a chwarel ym 1895: Historical Association, Nuffield Primary History. 4,875 yn y gymuned yn 2011: Wikipedia, gan ddyfynnu'r ONS.
- Anterth diwydiant llechi Cymru ym 1898: Hwb (Llywodraeth Cymru), Quarries of North Wales.
Y gost
- Siambrau, lloriau, pileri, incleiniau a hyd at 30 tunnell o wastraff am bob tunnell o lechi: Wikipedia, “Slate industry”.
- Marwolaethau ffrwydro, cyfradd marwolaethau ymchwiliad 1893 o 3.23 y fil, a llwch y llifiau peiriannol: Slate Quarries in North Wales (grantonline.com).
- Y cwympiadau creigiau yn yr Oakeley ym 1882 ac 1883: Festipedia, Oakeley Slate Quarries.
- Oedran cyfartalog wrth farw ym 1875, a'r amodau y tu ôl iddo: The Victorian Web.
Y cau a heddiw
- Dirwasgiad, rhyfel, teils a llechi Sbaen: Amusing Planet. Yr Oakeley'n llyncu chwareli eraill ym 1933 a 1936: Wikipedia, “Oakeley quarry”.
- Peintiadau'r Oriel Genedlaethol yn y Manod o 12 Awst 1941: archif yr Oriel Genedlaethol, Wartime Storage; Museums Association.
- Y llwyth llong olaf o lechi o Borthmadog ym 1946, tai gwag, a phoblogaeth heddiw o'i chymharu â diwedd y 1850au: Coflein, Blaenau Ffestiniog. Y rheilffordd yn cau ar 1 Awst 1946: Wikipedia.
- Yr Oakeley'n cau ym 1970 ac yn derfynol yn 2010: Amgueddfa'r Rheilffyrdd Lein Gul; Wikipedia.
- Ceudyllau Llechi Llechwedd o 1972 a'r Gloddfa Ddofn o 1979: Showcaves, Llechwedd. Adfer y rheilffordd o 1954 a'i dychweliad i Flaenau ym 1982: steamlocomotives.org. Twristiaeth yn brif gyflogwr: Wikipedia.
- Statws Treftadaeth y Byd ar 28 Gorffennaf 2021: Cadw; yr iaith a'r diwylliant wrth wraidd yr enwebiad: AGTO.
- 77% o bobl ardal Ffestiniog yn gallu siarad Cymraeg yn 2011: Asesiad Llesiant Gwynedd a Môn, ardal Ffestiniog.
Ffotograffau
- Chwareli'r Oakeley yn y 1890au, o'r cylchgrawn Timber and Plywood, parth cyhoeddus: drwy Wikimedia Commons.
- Dau drên yn Nhan-y-Bwlch yn y 1890au, parth cyhoeddus: drwy Wikimedia Commons.
- Cloddfa Ddofn Llechwedd, 2019: Mike Prince, drwy Wikimedia Commons, CC BY 2.0.
- Incleiniau'r Oakeley, 2011: Richard Hoare, drwy Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
- Tomenni llechi uwchben Blaenau Ffestiniog, 2013: Gareth James, drwy Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
Stori 03
Mynydd Parys
Cyn 1768
- Uchder o 147 metr: Heneb, tirwedd hanesyddol Amlwch a Mynydd Parys. Gweddillion o'r Oes Efydd a gafwyd yn 2002, ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig, yr Wythïen Fawr a gwobr Rowland Pugh, gŵyl 2 Mawrth, Cwmni Mwynglawdd Mona 1785, y farchnad gopr yn y 1780au, diwedd y mwyngloddio tanddaearol ym 1904, Canolfan y Deyrnas Gopr a Llwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop: Wikipedia, “Parys Mountain”.
- Tanio gan fwynwyr yr Oes Efydd, y Rhufeiniaid, a Robert Parys ym 1406: parysmountain.co.uk, hanes; Casgliad y Werin Cymru, Mynydd Parys, Amlwch, sydd hefyd yn trafod Mynydd Trysglwyn, y ceffyl ym 1761 a'r gorlifo.
- Siafftiau cynnar, bwcedi, winshys a draenio: parysmountain.co.uk, gweithio agored cynnar.
Y Brenin Copr
- Galw Thomas Williams i mewn ynghylch yr anghydfodau ffin ym 1774, a'i £70,000 wedi'i fuddsoddi yn y fasnach gaethweision: parysmountain.co.uk, Thomas Williams.
- Twm Chwarae Teg, “brenin copr” Matthew Boulton, ei fathdy a'i weithfeydd, nwyddau ar gyfer y fasnach gaethweision yn Affrica, a'r dyn cyfoethocaf yng Nghymru: Wikipedia, “Thomas Williams of Llanidan”; Y Bywgraffiadur Cymreig.
- Y ddeiseb i Dŷ'r Arglwyddi ar 7 Gorffennaf 1788: Archifau Cymru, gan ddyfynnu'r Archifau Seneddol.
- 1,500 yn cael eu cyflogi yn yr anterth, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a hanner diwydiant copr y Deyrnas Unedig ym 1800: The Northern Miner. 3,000 tunnell o gopr y flwyddyn: Greenly, The Geology of Anglesey (1919), drwy'r Scottish Geology Trust.
- Dyluniad a geiriad y geiniog: parysmountain.co.uk, tocynnau masnach. Y tocyn mwyaf niferus: Science Museum Group. Tua deng miliwn wedi'u bathu: Open Green Map; tua 12 miliwn: Phil Carradice, blog hanes BBC Cymru.
- Amlwch yn gilfach fach ag ychydig gannoedd o bobl: Amlwch History, hanes cymdeithasol. Estyn yr harbwr: Wikipedia, “Amlwch”. 4,977 o bobl ym 1801: Encyclopaedia Britannica, 7fed argraffiad (1842). 6,285 o bobl: Samuel Lewis, A Topographical Dictionary of Wales (1833).
Y gost
- Map mwynglawdd Mona o tua 1786: parysmountain.co.uk; Old Maps of Parys Mountain (PDF). Ei weithio fel chwarel agored, a'r ddau waith agored: Heneb.
- Y copar ledis, y morthwylion a'r cerrig curo: Archives Hub, Archifau Ynys Môn. Dim menywod dan ddaear, ymweliad Faraday ym 1819, a'r gwaith yn parhau tan tua 1870: parysmountain.co.uk, y copar ledis. Tystiolaeth y cyfrifiad: Amlwch History, y copar ledis. Copar ledis: Casgliad y Werin Cymru.
- Cwest Robert Edmund ym 1776: parysmountain.co.uk, pobl y mwynglawdd. Siafft Sanderson, 1818, 900 troedfedd ym 1897 a 460 troedfedd islaw lefel y môr: parysmountain.co.uk, cofnodion y siafftiau (PDF).
- James Treweek a mwyngloddio siafftiau dwfn: Anglesey Hidden Gem, Amlwch Copper Kingdom.
Y dirywiad a heddiw
- Llai o alw ac 16,400 tunnell ym 1829: Casgliad y Werin Cymru. Cystadleuaeth o fannau eraill: Geograph, David Purchase.
- Melin wynt 1878, pum hwyl a'r felin dŵr olaf yng Nghymru: Wikipedia, “Parys Mountain Windmill”; Coflein.
- Y gweithlu ym 1892: Grace's Guide; Amlwch History, yr 20fed ganrif, sydd hefyd yn trafod uno 1899.
- 2.6 i 3.7 miliwn tunnell o fwyn a mwy na 130,000 tunnell o gopr (Manning, 1959): Geological Conservation Review, drwy'r Scottish Geology Trust (Trwydded Llywodraeth Agored).
- 3 km o staen Afon Goch, ei chopr a'i sinc, a'r gymhariaeth ag Afon Merswy: Morgan et al., International Mine Water Association, 2017 (PDF). Un o'r afonydd mwyaf llygredig yng Nghymru: Pollution Solutions.
- Siafft 300 metr 1988 i 1990: Wikipedia. Adroddiad cwmpasu'r asesiad amgylcheddol, Gorffennaf 2024: Anglesey Mining; Sharecast. Ei gymeradwyo ym mis Ionawr 2025: Anglesey Mining.
Ymweld
- Cau amgueddfa'r Deyrnas Gopr ddiwedd 2022 a'r cynlluniau ar gyfer canolfan newydd: Ymddiriedolaeth Treftadaeth Ddiwydiannol Amlwch. Y llwybr, y maes parcio a'r mynedfeydd wedi'u selio: Y Deyrnas Gopr, Mynydd Parys.
Ffotograffau
- Y Gwaith Agored Mawr, 2017: David Purchase, drwy Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
- Ceiniog Cwmni Mwynglawdd Parys, 1787: Llyfrgell Prifysgol Gent, drwy Wikimedia Commons, CC0.
- Y felin wynt, 2011: Gareth James, drwy Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
- Y ffrâm ben pwll, 2013: nick macneill, drwy Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
Stori 04
Dolaucothi
Yr afon a'r Rhufeiniaid
- Y lleoliad, enw'r Ogofau, yr unig fwynglawdd aur yng Nghymru y tu allan i wregys Dolgellau, golchi aur posibl yn yr Oes Efydd, Frontinus yn OC 74, y gaer ym Mhumsaint a ddaliwyd o tua OC 78 hyd 125, y draphont ddŵr 7 milltir a'i graddiant o 1 mewn 800, hysio, tanio, y darn o olwyn ddŵr a gafwyd ym 1935 ac sydd bellach yn Amgueddfa Cymru, morthwylion dŵr a Charreg Pumsaint, crochenwaith hyd ddiwedd y 3edd ganrif, a'r celc yn yr Amgueddfa Brydeinig: Wikipedia, “Dolaucothi Gold Mines”.
- Y mwyngloddio cyntaf ar raddfa fawr rhwng OC 70 ac 80, a'r celc a gafwyd gan ffermwr ym 1797: yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, hanes Dolaucothi. Y darganfyddiad mewn cae o'r enw Cae garreg lwyd: Amgueddfa Cymru, breichled aur Rufeinig (copi).
- Y brif draphont ddŵr yn rhedeg 11 km i lawr dyffryn Cothi: cofnod cofrestru Cadw, drwy Ancient Monuments.
- Pumsaint rhwng Llanbedr Pont Steffan a Llanwrda, a phantiau pedair ochr y garreg: Wikipedia, “Pumsaint”; Coflein, Carreg Pumsaint.
Y dychwelyd, 1844 i 1912
- Y wybodaeth am y mwynglawdd yn diflannu, South Wales Gold Mining Company 1888, James Mitchell o 1905, diwedd ei gwmni ym 1909, Cothy Mines, y casgenni, y gweithfeydd Rhufeinig dan ddŵr a'r cau ym 1912: yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol; Showcaves, Dolaucothi.
- Perchnogaeth teulu Johnes o ddiwedd yr 16eg ganrif, a sampl aur Henry De la Beche ym 1844: Wikipedia.
Y rhuthr olaf
- Ffurfio Roman Deep Holdings ym 1935 â £500,000, British Goldfields (No. 1) ym 1937, a'r mwyngloddio'n dod i ben ym 1938 pan ddaeth yr arian i ben: Archifau Sir Gaerfyrddin, cofnodion Roman Deep Holdings Ltd, drwy Archives Hub.
- Dyfnhau'r siafft i 480 troedfedd, yr ysgolion, y sgaffaldiau a'r olwyn Rufeinig, 150 i 200 o weithwyr, rhai cannoedd o dunelli o fwyn yr wythnos, y diwedd ym mis Hydref 1938 fis ar ôl anterth y cynhyrchu, a symud yr adeiladau: yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol.
- Gadael y safon aur, yr arsenig, Hamburg a Seattle, a 1,388 owns o aur o 16,862 tunnell o fwyn ym 1938: Geological Conservation Review, Dolaucothi Mine, drwy'r Scottish Geology Trust (Trwydded Llywodraeth Agored).
Heddiw
- Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1941, Prifysgol Caerdydd o 1975 hyd 2000, yr Heneb Gofrestredig a'r teithiau: Wikipedia.
- Offer o Olwyn Goch ym 1988: Showcaves. Tri llwyth lori ar ddeg: History Today, “Gold in the Valleys”.
- Chwedl y pum sant: The Modern Antiquarian, llên gwerin Carreg Pumsaint.
Ffotograffau
- Y gweithfeydd Rhufeinig, Carreg Pumsaint a'r ffrâm ben pwll, 2013: Nilfanion, drwy Wikimedia Commons (1, 2, 3), CC BY-SA 4.0.
- Tanc dŵr Rhufeinig, 1968: Peter Lewis, parth cyhoeddus, drwy Wikimedia Commons.
- Dan ddaear yn y mwynglawdd, 2016: Derek Voller, drwy Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
Stori 05
Cwmystwyth
Y mwynwyr cyntaf
- Safle mwyngloddio metelau anfferrus pwysicaf Cymru, mwyngloddio ers yr Oes Efydd, y gwrthrych aur cynharaf a gafwyd yng Nghymru, a'i faint, ei bwysau a'i gynnwys aur: Wikipedia, “Cwmystwyth Mines”; Wikipedia, “Banc Tynddol sun-disc”.
- Y disg a gafwyd mewn bedd yn 2002 ger mwynglawdd Bryn Copa, a'i fod yn fotwm, mae'n debyg: Amgueddfa Cymru, disg aur o'r Oes Efydd Gynnar. Cloddio archaeolegol ar Fryn Copa ers 1986: Timberlake, Antiquity 78 (2004), drwy Cambridge Core.
- Y dyddio radiocarbon a'r pwysigrwydd yn Ewrop, a dim tystiolaeth hyd yma o fwyngloddio Rhufeinig ar y safle: Geological Conservation Review, Cwmystwyth Mine, drwy'r Scottish Geology Trust (Trwydded Llywodraeth Agored). Olion mwyndoddi Rhufeinig a chanoloesol o gloddiad 2002: Anguilano, Timberlake a Rehren, Historical Metallurgy 44 (2010).
Mynachod ac anturwyr
- Ystrad Fflur o'r 13eg i'r 15fed ganrif, diddordeb preifat adeg diddymu'r mynachlogydd, ac adroddiad Leland: cofnod cofrestru Cadw, drwy Ancient Monuments. Geiriau Leland a'r coedydd a dorrwyd yn danwydd: Northern Mine Research Society.
- Myddelton a Bushell: Geological Conservation Review. Y Society of Mines Royal, cwmni Mackworth a 581 tunnell 1708, teulu Townsend a Thomas Bonsall: Northern Mine Research Society, hanes Cwmystwyth.
Y mwynwyr
- Ffosydd o rai milltiroedd i fyny'r afon: Wikipedia. Yr Aldersoniaid, James Raw, melin fwyndoddi Pontarfynach, John Taylor & Co. a driliau aer cywasgedig: Northern Mine Research Society.
- Y barics: Coflein, barics mwynglawdd plwm Old Place. Mwynwyr Sir Aberteifi'n aros mewn barics drwy'r wythnos: Richard P. C. Smith, “The Cardiganshire lead miner”. Yr ystafelloedd cysgu, y peryglon a'r oedran cyfartalog wrth farw o 32: Royal Geographical Society, Discovering Britain; Wikipedia.
- Cynnyrch 1848 i 1916, a'r amcangyfrif o 250,000 tunnell o fwyn plwm (Hughes, 1981): Geological Conservation Review.
Y diwedd a heddiw
- Cau ym 1885, datodiad ym 1892, cwmni Henry Gammon 1898, a chau erbyn 1940: Northern Mine Research Society. Y mwyngloddio'n dod i ben ychydig cyn yr Ail Ryfel Byd: Geological Conservation Review. Cau'n derfynol ym 1950, a newid yn y galw a mewnforion rhad: Discovering Britain. Gadael y safle ar ddechrau'r 1950au: Marquinez et al., International Mine Water Association, 2021 (PDF).
- Ei gofrestru ar 5 Mehefin 1985: Cadw, drwy Ancient Monuments. Adeiladau a gollwyd ers y 1980au: Welsh Ruins.
- Adferiad yr afon o 1919 hyd 1975 (Davies, 1987): Wikipedia.
- 12 tunnell o sinc, 2 dunnell o blwm a 30 kg o gadmiwm y flwyddyn: Cyfoeth Naturiol Cymru, Mwynglawdd Plwm Cwmystwyth. Methu'r safonau sinc hyd Fae Ceredigion, a 1,300 o fwyngloddiau metel segur yn effeithio ar fwy na 700 km o afonydd: cylchlythyr prosiect CNC (PDF). Rhaglen Mwyngloddiau Metel Cymru a'r Awdurdod Adfer Mwyngloddio: papur Rhaglen Mwyngloddiau Metel Cymru (PDF).
Ffotograffau
- Adeiladau adfeiliedig y mwynglawdd, 2010: Peter Evans, drwy Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
- Y barics, a'r afon a'r mwyngloddiau, 2011: Nigel Brown, drwy Wikimedia Commons (1, 2), CC BY-SA 2.0.
- Adeiladau'r mwynglawdd yn dadfeilio, 1977: Chris Denny, drwy Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
- Y mwynglawdd yng ngaeaf 1985: Velela, drwy Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.
Mae amlinelliad Cymru ar fap yr hafan wedi'i dynnu o ddata Natural Earth, sydd yn y parth cyhoeddus. Mae'r blychau “Ewch i'w weld” yn cysylltu â gwefan pob lle ei hun, ac fe'u gwiriwyd ym mis Tachwedd 2026.
Dangosir ffotograffau mewn du a gwyn pan fo'r gwreiddiol yn brint hanesyddol.