Dan Ddaear

Stori 05 · Cwmystwyth

4,000 o flynyddoedd o blwm

Yn uchel yn nyffryn Ystwyth yng Ngheredigion, mae pobl wedi cloddio am fetel ers mwy na 4,000 o flynyddoedd: copr yn yr Oes Efydd, plwm i fynachod Ystrad Fflur, ac yna plwm, arian a sinc i bwy bynnag a allai wneud iddo dalu. Fe'i hystyrir yn safle mwyngloddio metelau anfferrus pwysicaf Cymru, ac mae'r afon islaw yn dal i dalu'r pris.

Waliau cerrig di-do adeilad mwynglawdd adfeiliedig, a phileri tal, cul, yn sefyll ar wastraff llwyd dan lethr brown moel ac awyr las.
Adeiladau adfeiliedig ym mwynglawdd Cwmystwyth, 2010. Llun: Peter Evans, CC BY-SA 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Pennod 1 · Yr Oes Efydd

Y mwynwyr cyntaf

Mae'r gweithfeydd hynaf ar Fryn Copa, uwchben y prif fwynglawdd. Mae cloddio archaeolegol yno ers 1986 wedi datgelu gwaith agored lle câi copr ei gloddio yn yr Oes Efydd Gynnar. Mae wedi'i ddyddio drwy radiocarbon i'r cyfnod hwnnw, ac mae'n un o'r safleoedd mwyngloddio cynnar pwysicaf yn Ewrop.

Ar 16 Hydref 2002, daeth archaeolegwyr a oedd yn gweithio wrth droed y bryn o hyd i fedd. Ynddo roedd disg tenau o aur Cymreig bron yn bur, 39 milimetr ar ei draws ac yn pwyso dau gram a hanner, a wnaed rywbryd rhwng tua 2450 a 2150 CC. Botwm ydoedd, mae'n debyg, wedi'i wnïo ar ddillad y sawl a gladdwyd. Disg haul Banc Tynddol yw'r gwrthrych aur cynharaf a ddarganfuwyd erioed yng Nghymru.

Mae dadlau o hyd a fu'r Rhufeiniaid yn mwyngloddio yma. Daeth yr un cloddiad yn 2002 o hyd i olion mwyndoddi plwm o'r cyfnod Rhufeinig a'r Oesoedd Canol, ond ni chafwyd tystiolaeth bendant o fwyngloddio Rhufeinig ar y safle ei hun.

Pennod 2 · Y 1200au i 1800

Mynachod ac anturwyr

Yn yr Oesoedd Canol, yn fras o'r 1200au hyd y 1400au, roedd y mwynglawdd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur gerllaw. Pan gaeodd Harri VIII y mynachlogydd yn y 1530au, daeth dynion busnes preifat i mewn. Marchogodd yr hynafiaethydd John Leland i fyny'r dyffryn tua 1537 a gweld "a great digging for leade". Nododd fod y mwyndoddi wedi dinistrio'r coedydd a dyfai yno gynt, a dorrwyd yn danwydd.

Yn y 1600au aeth y prydlesi drwy ddwylo Syr Hugh Myddelton, Thomas Bushell a'r Society of Mines Royal, a oedd â mwy o ddiddordeb yn yr arian mewn mwyngloddiau eraill gerllaw. Ym 1704 cymerodd Company of Mine Adventurers Syr Humphrey Mackworth yr awenau, ac ym 1708 cododd 581 tunnell o fwyn cyn suddo i ddadleuon ynghylch rheolaeth dwyllodrus.

Bu'r mwynglawdd ar brydles gan deulu Townsend o 1759, ac o 1785 hyd 1807 fe'i rhedwyd gan Thomas Bonsall o Bakewell yn Swydd Derby. Roedd y degawdau hynny ymhlith y mwyaf llewyrchus a gafodd y mwynglawdd erioed.

  1. Tua 2000 CCCloddio copr ar Fryn Copa.
  2. Y 1200au i'r 1400auY mwynglawdd dan ofal Abaty Ystrad Fflur.
  3. Tua 1537John Leland yn gweld "a great digging for leade".
  4. 1785 i 1807Blynyddoedd llewyrchus Thomas Bonsall.

Pennod 3 · Y 1800au

Y mwynwyr

Dŵr oedd yn gyrru'r mwynglawdd. Deuai ffosydd, a dorrwyd ar hyd y cyfuchliniau, ag ef o rai milltiroedd i fyny'r afon ar gyfer chwilio am fwyn, ar gyfer sgwrio'r llethr i ddatgelu'r gwythiennau, ac ar gyfer trin y mwyn. Gellir dilyn eu llinellau ar y llethrau o hyd.

Deuai perchnogion ac aent gyda phris plwm. Bu dau wneuthurwr piwter o Lundain, George a Thomas Alderson, yn gweithio'r mwynglawdd gyda James Raw o Swaledale o 1822, ac agorasant felin fwyndoddi ym Mhontarfynach ym 1827. Yna cwympodd pris plwm, ac roedd yr Aldersoniaid yn fethdalwyr erbyn 1834. Arhosodd Raw yn rheolwr dan dri pherchennog arall nes iddo farw ym 1864. O 1848 cododd John Taylor & Co. y cynnyrch unwaith eto, ac yn y 1870au cyrhaeddodd driliau aer cywasgedig.

Cragen gerrig ddi-do adeilad hir, deulawr ag agoriadau ffenestri gwag, wrth ymyl ffordd dan lethr glaswelltog.
Adfeilion barics y mwynwyr, 2011. Llun: Nigel Brown, CC BY-SA 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Fel llawer o fwynwyr plwm Sir Aberteifi, byddai llawer o'r dynion yn byw i fyny wrth y mwynglawdd drwy'r wythnos waith, mewn barics: dyddiau hir mewn lle peryglus, yna nosweithiau mewn ystafell gysgu oer, foel. Nid damweiniau oedd yr unig berygl. Âi plwm i bopeth. Dywedir yn aml fod y mwynwr cyffredin yng Nghwmystwyth ar ddechrau'r 1800au yn marw yn 32 oed, yn bennaf o wenwyn plwm.

Pennod 4 · 1885 hyd y 1950au

Y diwedd

Caeodd y mwynglawdd ddiwedd 1885. Cadwodd cwmni wedi'i ailstrwythuro ef i fynd tan 1892, pan aeth i ddwylo'r datodwyr. Ym 1898 lansiodd Henry Gammon gwmni newydd a thywallt arian iddo: gwaith crynodi, generaduron trydan, cywasgwyr a yrrid gan dyrbinau dŵr. Siomedig fu'r cynnyrch.

Ffotograff du a gwyn o adeilad mwynglawdd mawr o bren a haearn rhychiog yn dadfeilio ar lethr o wastraff, a bryniau serth y tu ôl.
Adeiladau'r mwynglawdd yn dadfeilio yng Nghwmystwyth, 1977. Llun: Chris Denny, CC BY-SA 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Dilynodd cyfres o gwmnïau bach, ac ni wnaeth yr un ohonynt fawr gwell. Gwnaeth newid yn y galw a metel rhad wedi'i fewnforio hi'n anos ac yn anos rhedeg y mwynglawdd am elw. Mae'r hanesion yn amrywio ynghylch pryd yn union y daeth i ben: mae rhai'n rhoi'r diwedd ychydig cyn yr Ail Ryfel Byd, eraill tua 1950. Y naill ffordd neu'r llall, ar ôl miloedd o flynyddoedd, roedd y mwyngloddio yn y dyffryn ar ben.

Ni ŵyr neb yn union faint a ddaeth o'r bryn. Mae un amcangyfrif yn ei roi tua 250,000 tunnell o fwyn plwm.

Golwg i lawr llethr serth o wastraff llwyd a lliw rhwd at adeiladau'r mwynglawdd ar lawr y dyffryn, a ffordd yn troelli heibio, yng ngolau'r gaeaf.
Y mwynglawdd o'r llethr uwchben, gaeaf 1985, pan oedd llawer o'r adeiladau'n dal i sefyll. Llun: Velela, CC BY-SA 3.0, drwy Wikimedia Commons.

Pennod 5 · Heddiw

Beth sydd ar ôl

Cofrestrwyd y safle'n heneb ym 1985. Ers hynny mae llawer o'r adeiladau a oedd yn sefyll yn y 1980au wedi cwympo neu ddiflannu, a'r hyn sydd ar ôl yw dyffryn o adfeilion, tomenni gwastraff a hen ffosydd.

Cafodd yr afon amser caletach. Ym 1919 dim ond 9 math o anifail oedd yn Afon Ystwyth, pryfed gan mwyaf. Erbyn 1939 roedd 63, ond dim pysgod o hyd. Erbyn 1975 roedd pysgod wedi dychwelyd i'r rhan fwyaf o'r afon, ond nid i ddarn 3 chilometr islaw mwynglawdd Cwmystwyth.

Afon Ystwyth yn troelli drwy ddyffryn llydan, gwag o laswellt melyn dan awyr las, ac adfeilion y mwynglawdd yn y pellter.
Afon Ystwyth a'r mwyngloddiau, 2011. Llun: Nigel Brown, CC BY-SA 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Mae'r holl ddŵr sy'n draenio o'r hen fwynglawdd yn cyrraedd Afon Ystwyth, ac mae'r afon yn dal i fethu ei safonau sinc yr holl ffordd i'r môr ym Mae Ceredigion. Mae Cwmystwyth yn un o tua 1,300 o fwyngloddiau metel segur yng Nghymru, sydd rhyngddynt yn effeithio ar fwy na 700 cilometr o afonydd. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru a'r Awdurdod Adfer Mwyngloddio bellach yn gweithio ar gynllun i leihau'r metel sy'n llifo ohono.

Oes gennych chi lun neu stori?

Os oes gennych ffotograff, dogfen neu atgof am Gwmystwyth a'i fwyngloddiau ac y byddech yn fodlon ei rannu, byddem wrth ein bodd yn clywed gennych.

Dim ond i gysylltu â chi amdano y byddwn yn defnyddio'r hyn a anfonwch. Ni chyhoeddir dim heb ofyn i chi yn gyntaf. Gallwch hefyd ysgrifennu at helo@dandaear.co.uk.

Mae ffynhonnell i bob ffigur ar y dudalen hon. Gweler y ffynonellau a chydnabyddiaethau'r lluniau.

Clywch pan fydd y stori nesaf allan

Un e-bost bob tro y cyhoeddir stori newydd. Dim byd arall, a gallwch ei stopio unrhyw bryd.