Dan Ddaear

Stori 01 · Y Rhondda

Y stori dan y cwm

Ym 1851, roedd 951 o bobl yn byw yn y Rhondda. Erbyn 1924, roedd 167,000. Dyma sut y trodd cwm amaethyddol tawel yn un o feysydd glo pwysicaf y byd, beth oedd y gost, a beth oedd ar ôl pan gaeodd y pyllau.

Ffotograff du a gwyn o Dreherbert tua 1905: wagenni rheilffordd yn llawn coed yn y blaendir, tai teras a chapel yn llenwi llawr y cwm, a llethr mynydd moel y tu ôl.
Treherbert, tua 1905. Hanner can mlynedd ynghynt, tir fferm oedd hwn. Casgliad Martin Ridley, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (parth cyhoeddus).

Pennod 1 · Cyn 1855

Ffermydd a choedydd

Cyn y glo, lle o ffermydd, coetir a llethrau gwyrdd serth oedd y Rhondda. Prin oedd y bobl a oedd yn byw yma, a Chymraeg oedd iaith y rhai a oedd. Roedd pen uchaf y cwm, lle saif Treherbert heddiw, yn llecyn bugeiliol tawel ymhell o bob man.

Roedd glo eisoes yn cael ei gloddio yn y cymoedd cyfagos. Ym 1809 aeth Walter Coffin, gŵr 24 oed o deulu o farceriaid ym Mhen-y-bont ar Ogwr, i chwilio amdano ar dir ei dad yn Ninas, ger gwaelod y cwm. Ym 1812 suddodd Lofa Isaf Dinas, y pwll dwfn cyntaf yn y Rhondda. Gwaith araf oedd cael y glo allan: ar gefn ceffylau pwn i ddechrau, yna ar dramffordd i Bontypridd ac ymlaen ar hyd Camlas Morgannwg i Gaerdydd.

Am ddeugain mlynedd, dyna'r cyfan fwy neu lai. Yna aeth Ardalydd Bute i chwilio am rywbeth gwell.

  1. 1809Walter Coffin yn dechrau chwilio am lo yn Ninas.
  2. 1812Glofa Isaf Dinas, y pwll dwfn cyntaf yn y Rhondda.
  3. 1845Ymddiriedolwyr Bute yn prynu fferm Cwmsaerbren, ym mhen uchaf y Rhondda Fawr, am £11,000.
  4. 1851Cloddir pwll prawf yno. Mae 951 o bobl yn y Rhondda.
  5. 1853Taro glo ager 125 llath i lawr.

Pennod 2 · 1855 i 1913

Y ffyniant

Glo ager oedd glo Cwmsaerbren: glo caled a oedd yn llosgi'n lân ac yn ddelfrydol ar gyfer boeleri llongau ager. Dechreuodd Glofa Bute Merthyr gynhyrchu ym 1855, y pwll glo ager cyntaf yn y Rhondda. Y mis Ionawr hwnnw defnyddiodd cofnodion y plwyf enw newydd ar y lle am y tro cyntaf: Treherbert. Ar 21 Rhagfyr 1855 gadawodd y 38 wagen gyntaf o lo ager y Rhondda am Ddociau Caerdydd.

Cyrhaeddodd y rheilffordd Dreherbert y flwyddyn ganlynol. Codwyd y glo cyntaf yn y Rhondda Fach yng Nglynrhedynog (Ferndale) ym 1862. Wedi hynny, suddwyd pyllau ar hyd y ddau gwm, a heidiodd pobl yno i weithio ynddynt.

Pobl yn byw yn y Rhondda

1851951
188155,000
1901113,000+
1924167,000

Ffynonellau: Daily Post; Encyclopaedia Britannica

Dringodd y terasau i fyny'r llethrau. Dilynodd capeli, neuaddau'r gweithwyr, siopau ac ysgolion. O fewn un oes trodd llawr y cwm o gaeau yn rhuban o dai bron yn ddi-dor.

Ffotograff du a gwyn o Dreorci tua 1905, a strydoedd teras yn llenwi llawr y cwm ac yn dringo'r llethrau.
Treorci (Treorky oedd y sillafiad Saesneg yn aml bryd hynny), tua 1905. Casgliad Martin Ridley, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (parth cyhoeddus).

Erbyn 1913 roedd maes glo'r De yn ei anterth. Cynhyrchodd 57 miliwn o dunelli o lo y flwyddyn honno, a chyflogai fwy na 234,000 o lowyr. Caerdydd a'r Barri oedd dau borthladd allforio glo mwyaf y byd.

Ffotograff du a gwyn o Lofa'r Cymer yn y Porth tua 1905: simneiau tal a thŵr weindio, cymylau o ager, a seidins rheilffordd yn llawn wagenni glo.
Glofa'r Cymer, y Porth, tua 1905. Casgliad Martin Ridley, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (parth cyhoeddus).

Tyfodd cwmnïau unigol yn anferth. Yng Nglynrhedynog, câi naw pwll eu gweithio gyda'i gilydd. Erbyn 1914 roeddent yn cyflogi 5,654 o ddynion ac yn codi 1,750,000 o dunelli o lo y flwyddyn.

Pennod 3 · Pris y glo

Y gost

Mae glo ager yn gollwng nwy ffrwydrol. Gallai gwreichionen, fflam noeth neu lwch glo wedi cronni ei danio, a gallai'r danchwa rwygo drwy filltiroedd o ffyrdd tanddaearol mewn eiliadau. Lladdodd pob un o drychinebau gwaethaf y Rhondda ddegau o ddynion a bechgyn ar unwaith, a mwy na chant weithiau.

15 Gorffennaf 1856Hen Bwll y Cymer, y Porth114
8 Tachwedd 1867Glynrhedynog178
10 Mehefin 1869Glynrhedynog53
10 Rhagfyr 1880Glofa'r Naval, Pen-y-graig101
11 Gorffennaf 1905Glofa'r National, Wattstown119

Bywydau a gollwyd. Mae'r cyfrifon o'r cyfnod yn amrywio ychydig rhwng ffynonellau; adroddodd y Rhondda Leader fod 120 wedi marw yn Wattstown.

Ffotograff du a gwyn o Lofeydd Glynrhedynog tua 1905: simneiau, ager a thŵr weindio dan lethr serth ac eira'n stribedi arno.
Glofeydd Glynrhedynog (Ferndale), tua 1905. Lladdodd dwy danchwa 1867 ac 1869 231 o ddynion yma. Casgliad Martin Ridley, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (parth cyhoeddus).

Nid tanchwa oedd pob trychineb. Ar 11 Ebrill 1877, torrodd dŵr o hen weithfeydd Glofa'r Cymer i mewn i bwll Tynewydd yn y Porth. Roedd pedwar ar ddeg o ddynion dan ddaear. Bu farw pump. Achubwyd naw, rhai ohonynt ar ôl bod yn gaeth am naw diwrnod tra oedd yr achubwyr yn cloddio atynt.

Ni chyrhaeddodd y rhan fwyaf o'r marwolaethau y penawdau o gwbl. Deuent fesul un neu ddau: cwympiadau to, damweiniau gyda dramiau, damweiniau yn y siafftiau. Cyfrifodd awdur ar y pryd fod cwympiadau to, ar draws pyllau Prydain, yn lladd mwy o ddynion bob blwyddyn na thanchwaoedd.

Roedd y gost i'w chyfrif mewn cyflog ac amodau hefyd. Ym 1910 tyfodd anghydfod ynghylch cyfraddau tâl am wythïen anodd ym Mhwll Ely ym Mhen-y-graig nes cloi allan pob un o'r 800 o ddynion yno. Erbyn mis Tachwedd roedd tua 12,000 o lowyr ym mhyllau'r Cambrian Combine ar streic. Ar noson 8 Tachwedd, malwyd ffenestri siopau yn Nhonypandy. Daethpwyd â heddlu i mewn o'r tu allan i'r ardal, a dilynodd milwyr. Aeth y dynion yn ôl ym mis Hydref 1911, ar delerau'r perchnogion.

Pennod 4 · Y 1920au i 1990

Y cau

Daeth y ffyniant i ben bron mor gyflym ag y dechreuodd. Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf cwympodd y farchnad am lo ager, wrth i longau droi o lo at olew. Roedd y Rhondda'n dibynnu ar un diwydiant, a phan grebachodd y diwydiant hwnnw, crebachodd y cwm hefyd. O'i hanterth ym 1924 dechreuodd y boblogaeth ar gwymp hir.

Ym 1947 gwladolwyd y diwydiant glo ac aeth y pyllau i ddwylo'r Bwrdd Glo Cenedlaethol. Moderneiddiwyd rhai: ym 1949 cyhoeddodd y Bwrdd y byddai'r Maerdy, a oedd wedi bod yn segur ac yn adfail, yn cael ei ailadeiladu'n llwyr. Ond fesul un, caeodd y pyllau.

Dwy ffrâm ben pwll ddur wedi'u paentio'n goch, a'u holwynion weindio, yng Nglofa Lewis Merthyr, uwchben adeiladau glofa o haearn rhychiog, dan awyr lwyd.
Fframiau pen pwll Lewis Merthyr, a gaeodd ym 1983, mewn llun o 2011. Llun: Anthony Gostling, CC BY-SA 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Erbyn y 1980au dim ond llond llaw oedd ar ôl. Ym mis Mehefin 1983, caeodd Lewis Merthyr a'i chymydog Tŷ Mawr, gan adael un lofa yn unig yn gweithio yn y Rhondda gyfan: y Maerdy, ym mhen uchaf y Rhondda Fach. Flwyddyn yn ddiweddarach, aeth glowyr ar draws y De ar streic yn erbyn rhagor o gau, ac arhosodd y dynion allan o 1984 hyd 1985.

Codwyd y glo olaf i fyny siafft y Maerdy ym 1986, er bod glo'n dal i gael ei gloddio yno am ychydig flynyddoedd wedyn a'i ddwyn allan drwy lofa ddrifft y Tŵr gerllaw. Ar 21 Rhagfyr 1990, caeodd y Maerdy. Hwn oedd pwll olaf y Rhondda.

Pennod 5 · Heddiw

Beth sydd ar ôl

Mae'r rhan fwyaf o'r pyllau wedi diflannu heb adael ôl. Mae'r tomenni wedi'u tirlunio, ac mae'r llethrau uwchben y terasau'n wyrdd unwaith eto. Ond mae peth o'r hyn a oedd dan ddaear yno o hyd, os gwyddoch ble i edrych.

Daeth Lewis Merthyr yn Nhrehafod yn Barc Treftadaeth y Rhondda ym 1987. Mae ei siafftiau Bertie a Trefor, a enwyd ar ôl dau fab y perchennog, yn dal i sefyll, ac mae'n un o'r glofeydd sydd wedi goroesi orau yn y De. Cyn-lowyr sy'n tywys ymwelwyr dan ddaear.

Ffotograff lliw yn edrych dros gwm y Rhondda Fawr o Fynydd Dinas, a llethrau gwyrdd a brown a'r dref ar hyd llawr y cwm.
Y Rhondda Fawr o Fynydd Dinas, 2015. Llun: Gareth James, CC BY-SA 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Ni ddaeth y cwm byth yn ôl i'w hen faint. Yn 2011 roedd 62,545 o bobl yn byw yn yr ardal adeiledig ar hyd llawr y cwm, ychydig dros draean o boblogaeth y Rhondda yn ei hanterth. A newidiodd yr iaith hefyd: yn 2021, roedd 12.4% o bobl ar draws Rhondda Cynon Taf yn gallu siarad Cymraeg.

Mae'r terasau, y capeli, y neuaddau a'r clybiau rygbi yma o hyd. Felly hefyd y teuluoedd a fu'n gweithio dan ddaear. Amdanyn nhw y mae'r stori hon mewn gwirionedd.

Oes gennych chi lun neu stori?

Os oes gennych ffotograff, dogfen neu atgof am byllau'r Rhondda ac y byddech yn fodlon ei rannu, byddem wrth ein bodd yn clywed gennych.

Dim ond i gysylltu â chi amdano y byddwn yn defnyddio'r hyn a anfonwch. Ni chyhoeddir dim heb ofyn i chi yn gyntaf. Gallwch hefyd ysgrifennu at helo@dandaear.co.uk.

Mae ffynhonnell i bob ffigur ar y dudalen hon. Gweler y ffynonellau a chydnabyddiaethau'r lluniau.

Clywch pan fydd y stori nesaf allan

Un e-bost bob tro y cyhoeddir stori newydd. Dim byd arall, a gallwch ei stopio unrhyw bryd.