Stori 03 · Mynydd Parys
Y bryn copr a reolai'r byd
Prin fod Mynydd Parys yn fryn: 147 metr o uchder, yng nghornel ogledd-ddwyreiniol Môn. Ond yn y 1780au hwn oedd y gwaith copr mwyaf yn y byd, ac aeth y copr a gloddiwyd ohono ar waelodion llongau, i bocedi gweithwyr ac i'r fasnach gaethweision yn Affrica.
Pennod 1 · Cyn 1768
Y bryn
Roedd pobl yn cloddio copr o'r bryn hwn bron i 4,000 o flynyddoedd yn ôl. Daeth cloddio archaeolegol yn 2002 o hyd i weddillion mwyngloddio o'r Oes Efydd, ac mae rhannau o'r bryn yn dangos olion tanio, lle câi'r graig ei chynhesu nes iddi gracio fel y gellid ei thorri allan. Cafwyd hyd i ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig gerllaw, a chredir bod y Rhufeiniaid wedi gweithio'r bryn hefyd.
Mynydd Trysglwyn oedd enw'r bryn ar un adeg. Cafodd ei enw diweddarach gan Robert Parys, a gafodd y tir gan y brenin ym 1406 yn wobr am gasglu trethi a dirwyon gan bobl Môn a oedd wedi cefnogi Owain Glyndŵr.
Ym 1761 syrthiodd ceffyl archddiacon i hen siafft ar y bryn. Cloddiwyd siafftiau newydd a chafwyd copr, ond roedd y gweithfeydd yn gorlifo o hyd. Yr unig ffyrdd o gael y dŵr allan oedd â bwced a winsh neu drwy gloddio twnnel draenio, a gadawyd y rhan fwyaf o'r siafftiau cynnar hynny.
- Tua 2000 CCMwynwyr yr Oes Efydd yn gweithio copr ar y bryn.
- 1406Robert Parys yn cael y tir.
- 1761Ceffyl yn syrthio i hen siafft, a'r cloddio'n ailddechrau.
- 2 Mawrth 1768Darganfod crynswth mawr o fwyn copr.
Pennod 2 · 1768 i 1802
Y Brenin Copr
Ar 2 Mawrth 1768, trawodd y mwynwyr yr hyn a ddaeth i gael ei alw'n Wythïen Fawr. Rhoddwyd potel o wisgi a thŷ di-rent am oes i Rowland Pugh, y mwynwr a gafodd y clod am ei darganfod, a dathlwyd y dyddiad yn lleol â gŵyl tan o leiaf 1858.
Roedd y mwyn yn croesi ffin aneglur rhwng dwy ystad, ac o 1774 ymlaen cyfreithiwr lleol a fu'n delio â'r anghydfodau a ddilynodd: Thomas Williams o Lanidan, a adwaenid gan ei weithwyr Cymraeg fel Twm Chwarae Teg. Gyda'i gymorth ef ffurfiwyd Cwmni Mwynglawdd Parys, ac ym 1785 cymerodd Cwmni Mwynglawdd Mona ochr arall y bryn. Rhyngddynt, roedd y ddau gwmni'n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au.
Daeth Williams yn "Frenin Copr", enw a roddwyd iddo gan ei gystadleuydd busnes Matthew Boulton. Adeiladodd weithfeydd mwyndoddi, warysau a gweithfeydd gweithgynhyrchu, a hyd yn oed ei fathdy ei hun, ac ym 1800 dywedodd wrth ymchwiliad Seneddol fod hanner diwydiant copr Prydain yn ei ddwylo. Pan fu farw ym 1802 ef oedd y dyn cyfoethocaf yng Nghymru.
Talai'r copr gyflogau hefyd. Ym 1787, a newid mân yn brin, dechreuodd Cwmni Mwynglawdd Parys fathu ei geiniogau ei hun: pen derwydd mewn torch o ddail derw ar un ochr, ac ar y llall y llythrennau PMC ac addewid i dalu ceiniog i'r deiliad yn Llundain, Lerpwl neu Fôn. Daeth ceiniog Môn yn docyn masnach mwyaf niferus ei dydd.
Nid i longau a chyflogau yr aeth y copr i gyd. Ar gyfer y fasnach gaethweision yn Affrica y gwnaed llawer o'r nwyddau copr a phres a gynhyrchid yng ngweithfeydd Williams. Dywedodd fod ganddo £70,000 wedi'i fuddsoddi yn y fasnach honno, ac ym mis Gorffennaf 1788, pan oedd y Senedd yn ystyried mesur i'w rheoleiddio, deisebodd Dŷ'r Arglwyddi yn erbyn y mesur. Roedd y ffortiwn a wnaed ar y bryn hwn ynghlwm wrthi.
I lawr ar yr arfordir, tyfodd Amlwch o gilfach ag ychydig gannoedd o bobl yn borthladd prysur, ac estynnwyd ei harbwr ar gyfer y llongau a gludai'r mwyn ymaith. Erbyn 1801 roedd bron i 5,000 o bobl yno.
Pennod 3 · Ar y bryn
Y gost
Siafftiau bas, wedi'u suddo ochr yn ochr, oedd y gweithfeydd cyntaf. Mae map o fwynglawdd Mona o tua 1786 yn dangos tua 145 ohonynt, yn agos at ei gilydd gan mwyaf. O ddiwedd y 1700au gweithid y bryn yn debycach i chwarel agored, a thyfodd y pyllau'n ddau dwll mawr sy'n dal i'w nodweddu: y Gwaith Agored Mawr a Gwaith Agored y Llethr.
Nid oedd menywod na phlant yn gweithio dan ddaear ym Mynydd Parys, ond nhw a wnâi lawer o'r gwaith ar yr wyneb. Byddai'r copar ledis yn torri ac yn didoli'r mwyn â morthwylion a cherrig curo haearn, gan bigo'r copr gwerthfawr o'r gwastraff. Disgrifiodd Michael Faraday nhw pan ymwelodd ym 1819. Mae cofnodion y cyfrifiad yn dangos ei bod yn aml yn grefft oes, a ymgymerid gan ferched yn gweithio ochr yn ochr â'u tadau a chan weddwon yn cynnal eu teuluoedd, a pharhaodd tan tua 1870.
Wrth i'r mwyn hawdd ger yr wyneb ddod i ben, aeth y mwyngloddiau'n ddyfnach. Ar ddechrau'r 1800au daeth capten mwynglawdd o Gernyw, James Treweek, â mwyngloddio siafftiau dwfn i'r bryn. Cofnodwyd bod siafft Sanderson, yr un ar waelod mesurydd y dudalen hon, yn 900 troedfedd o ddyfnder, gan gyrraedd 460 troedfedd islaw lefel y môr.
Pennod 4 · 1800 i 1904
Y dirywiad
Byr fu'r ffyniant. Gostyngodd y galw am gopr ar ddechrau'r 1800au, aeth yn anos gwneud elw, a thyfodd y gystadleuaeth gan fwyngloddiau mewn rhannau eraill o'r byd. Erbyn 1829 roedd y bryn yn cynhyrchu 16,400 tunnell y flwyddyn, hanner yr hyn a gynhyrchai yn ei anterth. Daliodd Amlwch i dyfu am gyfnod, i 6,285 o bobl erbyn dechrau'r 1830au.
Ym 1878, er mwyn arbed arian ar lo i'r peiriannau ager a bwmpiai'r siafftiau, codwyd melin wynt â phum hwyl ar y copa. Hon oedd y felin dŵr olaf i'w chodi yng Nghymru.
Erbyn 1892 dim ond 31 o ddynion a weithiai dan ddaear a 126 ar yr wyneb. Ym 1899 unodd cwmnïau Parys a Mona o'r diwedd, mewn ymgais olaf i ddal ati. Daeth y mwyngloddio tanddaearol i ben ym 1904. Dros ei oes waith rhoddodd y bryn rywle rhwng 2.6 a 3.7 miliwn tunnell o fwyn, digon ar gyfer mwy na 130,000 tunnell o gopr.
Pennod 5 · Heddiw
Beth sydd ar ôl
Nid yw'r bryn yn debyg i unman arall yng Nghymru hyd heddiw. Crater moel o graig oren, coch, melyn, porffor a llwyd yw'r Gwaith Agored Mawr.
Gadawodd y mwynglawdd afon hefyd. Mae dŵr yn cronni yn yr hen weithfeydd ac yn llifo allan yn asidig ac yn llawn metelau i Afon Goch, gan ei staenio'n lliw ocr am 3 chilometr cyn iddi gyrraedd y môr yn Amlwch. Mae'n un o'r afonydd mwyaf llygredig yng Nghymru. Bob blwyddyn mae'n cludo tua 10 tunnell o gopr a 24 tunnell o sinc i Fôr Iwerddon: mwy o fetel nag Afon Merswy, a hynny â llai na 0.3% o'i llif.
Am ddeng mlynedd o 2012 ymlaen bu amgueddfa'r Deyrnas Gopr ym Mhorth Amlwch yn adrodd hanes y mwyngloddiau. Caeodd ddiwedd 2022, ac mae'r ymddiriedolaeth a oedd yn ei rhedeg bellach yn cynllunio canolfan ymwelwyr newydd ar y mynydd ei hun. Mae Mynydd Parys yn un o brif safleoedd Llwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.
Ac efallai nad yw'r stori ar ben. Rhwng 1988 a 1990 suddodd Anglesey Mining siafft newydd 300 metr o ddyfnder. Ym mis Gorffennaf 2024 cyflwynodd gam cyntaf asesiad o'r effaith amgylcheddol ar gyfer mwyngloddio copr, sinc, plwm, arian ac aur dan ddaear ym Mynydd Parys unwaith eto, a chymeradwyodd y cyngor yr adroddiad cwmpasu hwnnw ym mis Ionawr 2025. Ar ôl 4,000 o flynyddoedd, mae pobl yn dal i edrych ar yr hyn sydd dan y bryn.
Oes gennych chi lun neu stori?
Os oes gennych ffotograff, dogfen neu atgof am Fynydd Parys neu Amlwch ac y byddech yn fodlon ei rannu, byddem wrth ein bodd yn clywed gennych.
Mae ffynhonnell i bob ffigur ar y dudalen hon. Gweler y ffynonellau a chydnabyddiaethau'r lluniau.