Stori 04 · Dolaucothi
Yr aur y daeth y Rhufeiniaid i'w geisio
Mewn dyffryn coediog yn Sir Gaerfyrddin mae'r unig fwynglawdd aur Rhufeinig y gwyddys amdano ym Mhrydain. Cloddiodd y Rhufeiniaid ef â dŵr a thân. Ceisiodd chwilotwyr oes Edward ei adfywio, ac yn y 1930au fe'i gweithiwyd un tro olaf, 480 troedfedd i lawr.
Pennod 1 · Cyn OC 74
Yr afon
Saif Dolaucothi yn nyffryn Afon Cothi, ger pentref Pumsaint, rhwng Llanbedr Pont Steffan a Llanwrda. Fe'i gelwir hefyd yn fwynglawdd yr Ogofau. Hwn yw'r unig fwynglawdd aur yng Nghymru y tu allan i'r gwregys aur o amgylch Dolgellau.
Efallai i'r bobl gyntaf a gafodd aur yma wneud hynny yn y ffordd symlaf sydd. Mae archaeoleg yn awgrymu bod aur yn cael ei gymryd o'r safle mor gynnar â'r Oes Efydd, o bosibl drwy olchi graean yr afon a oedd yn cynnwys aur.
- Yr Oes EfyddAur yn cael ei olchi o raean Afon Cothi, o bosibl.
- OC 74Frontinus yn cyrraedd Prydain yn llywodraethwr.
- Tua OC 78Meddiannu caer Rufeinig ym Mhumsaint.
- 1797Ffermwr yn aredig celc o aur Rhufeinig i'r wyneb.
Pennod 2 · OC 74 hyd y 300au
Y Rhufeiniaid
Anfonwyd Sextus Julius Frontinus i Brydain yn OC 74, ac yn ei gyfnod ef, mae'n debyg, y cododd y Rhufeiniaid gaer ym Mhumsaint, yn bennaf er mwyn cael at yr aur. Bu'r gaer, a elwid yn Luentinum, yn nwylo'r fyddin o tua OC 78 hyd tua 125. Rhwng OC 70 ac 80 dechreuodd y Rhufeiniaid y mwyngloddio cyntaf ar raddfa fawr, â gweithfeydd agored a thwneli i mewn i'r llethr.
Dŵr oedd eu prif offeryn. Deuai traphontydd dŵr a ffosydd ag ef at y llethr, a'r hwyaf yn rhedeg tua 7 milltir o geunant ar Afon Cothi. Câi ei storio mewn tanciau uwchben y gweithfeydd a'i ollwng i gyd ar unwaith, dull a elwir yn hysio: byddai'r rhuthr yn sgubo'r pridd ymaith ac yn dangos y gwythiennau aur oddi tano.
Dan ddaear, defnyddiai'r Rhufeiniaid dân i gracio'r cwarts caled, ac olwynion dŵr pren i godi dŵr o'r gweithfeydd dwfn. Cafwyd hyd i ddarn o un o'r olwynion hynny yn y 1930au, ac mae bellach yn Amgueddfa Cymru. I lawr wrth y mwynglawdd saif bloc o garreg â phantiau ym mhob un o'i bedair ochr, wedi'u treulio, mae'n debyg, gan forthwylion dŵr yn malu mwyn. Dyma beth o'r dystiolaeth gynharaf o'r Rhufeiniaid yn defnyddio pŵer dŵr fel hyn.
Mae crochenwaith o'r safle'n dangos i'r mwyngloddio barhau ymhell ar ôl i'r milwyr adael, hyd ddiwedd y 200au o leiaf. Ym 1797 daeth ffermwr a oedd yn aredig cae ger y mwyngloddiau o hyd i gelc o emwaith aur, gan gynnwys breichledau pen neidr a thlws ar ffurf olwyn. Mae bellach yn yr Amgueddfa Brydeinig.
Pennod 3 · 1844 i 1912
Y dychwelyd
Pan adawodd y Rhufeiniaid, mae'n ymddangos i'r wybodaeth am y mwynglawdd fynd gyda nhw. Aeth y tir i deulu Johnes, a fu'n berchen ar y mwynglawdd a'r ystad o'i amgylch o ddiwedd y 1500au. Yna ym 1844 daeth Henry De la Beche, o'r Arolwg Daearegol, o hyd i sampl o fwyn aur ar y safle, a dychwelodd y diddordeb.
Sefydlwyd y South Wales Gold Mining Company ym 1888 i weithio'r mwyngloddiau, ond nid oedd digon o aur yn y mwyn i dalu. Ym 1905 daeth y teulu â James Mitchell i mewn, gŵr a oedd wedi gweld rhuthr aur De Affrica drosto'i hun. Gwnaeth elw yn ei flwyddyn gyntaf, ond ni chafodd hyd i ddim rhagor, a daeth ei gwmni i ben ym 1909.
Cymerodd cwmni â mwy o gyfalaf, Cothy Mines, y brydles a chadw Mitchell yn rheolwr. Suddodd y siafft fawr gyntaf, dan ffrâm ben pwll bren, ac âi'r mwynwyr i lawr iddi mewn casgenni. Yna torrodd y siafft i mewn i hen weithfeydd Rhufeinig a fu dan ddŵr ers canrifoedd. Roedd pwmpio'r dŵr allan yn costio gormod, ac ym 1912 caeodd y mwynglawdd unwaith eto.
Pennod 4 · Y 1930au
Y rhuthr olaf
Pan adawodd Prydain y safon aur ar ddechrau'r 1930au, roedd Dolaucothi'n edrych yn werth rhoi cynnig arall arno. Ffurfiwyd Roman Deep Holdings ym 1935 â chyfalaf o £500,000. Draeniodd ei fwynwyr siafft Mitchell a'i dyfnhau i 480 troedfedd, y ddyfnaf y gwyddys amdani ar y safle. Ar y ffordd i lawr torrasant i mewn i weithfeydd Rhufeinig eto, a chael hyd i ysgolion pren, sgaffaldiau a rhan o olwyn ddŵr Rufeinig.
Ym 1937 sefydlodd y cwmni British Goldfields (No. 1) i redeg y mwynglawdd, a thyfodd y gweithlu i rhwng 150 a 200. Roeddent yn codi rhai cannoedd o dunelli o fwyn yr wythnos. Ond roedd y mwyn yn llawn arsenig, ac nid oedd neb ym Mhrydain yn fodlon ei fwyndoddi. Aeth i Hamburg i ddechrau, ac yna, wrth i'r rhyfel nesáu, yr holl ffordd i Seattle.
Daeth yr arian i ben. Peidiodd y mwyngloddio ym mis Hydref 1938, fis ar ôl i'r cynhyrchu gyrraedd ei anterth. O fewn dwy flynedd roedd yr adeiladau wedi'u symud oddi yno a'r siafftiau wedi'u gadael i lenwi â dŵr. Nid oes neb wedi cloddio am aur yma ers hynny.
Pennod 5 · Heddiw
Beth sydd ar ôl
Ym 1941 gadawodd disgynyddion teulu Johnes y mwynglawdd ac ystad Dolaucothi i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Rhwng 1975 a 2000 Prifysgol Caerdydd oedd yn dal y brydles ar y gweithfeydd tanddaearol, a helpodd ei myfyrwyr peirianneg mwyngloddio i'w gwneud yn ddiogel i ymwelwyr. Heddiw mae'r mwynglawdd yn Heneb Gofrestredig, ac mae'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn cynnal teithiau dan ddaear.
Ym 1988 llenwyd iard y mwynglawdd unwaith eto ag offer o'r 1930au o fwynglawdd Olwyn Goch yn y Gogledd: gêr pen pwll, caetsys siafft, injan weindio a gweithdai, a ddaeth i'r de mewn tri llwyth lori ar ddeg.
Mae gan y pentref stori hŷn. Yn ôl y chwedl, gadawyd y pantiau yn y garreg wrth y mwynglawdd gan bum sant a orffwysodd eu pennau arni mewn storm a godwyd gan ddewin drwg. Cariodd ef nhw i ogofâu'r Ogofau, lle dywedir eu bod yn cysgu o hyd, nes y daw'r Brenin Arthur yn ôl.
Oes gennych chi lun neu stori?
Os oes gennych ffotograff, dogfen neu atgof am Ddolaucothi neu Bumsaint ac y byddech yn fodlon ei rannu, byddem wrth ein bodd yn clywed gennych.
Mae ffynhonnell i bob ffigur ar y dudalen hon. Gweler y ffynonellau a chydnabyddiaethau'r lluniau.