Dan Ddaear

Stori 06 · Blaenafon

Y dref a godwyd gan haearn

Ym 1788 cymerodd tri dyn busnes brydles ar lethr moel ym mhen uchaf cwm yn y de-ddwyrain a chodi gwaith haearn arno. O fewn un oes roedd tref o filoedd o'i amgylch, ac o fewn dwy roedd wedi helpu i newid y ffordd y mae'r byd yn gwneud dur. Mae'r haearn wedi mynd. Mae bron popeth arall yno o hyd.

Tai castio cerrig Gwaith Haearn Blaenafon, ag agoriadau bwaog a simnai sgwâr dal, o flaen adfeilion y ffwrneisi chwyth a godwyd yn erbyn llethr glaswelltog.
Gwaith Haearn Blaenafon, 2012. Llun: Loco Steve, CC BY-SA 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Pennod 1 · Cyn 1789

Y llethr

Saif Blaenafon (Blaenavon yn Saesneg) ym mhen uchaf cwm Afon Lwyd, yn yr hyn sydd bellach yn Dorfaen. Roedd popeth yr oedd ei angen i wneud haearn yn y bryniau o'i amgylch: mwyn haearn, glo a chalchfaen. Bu pobl yn cloddio mwyn o'r mynyddoedd hyn ers 1675 o leiaf.

Ym 1788 rhoddodd Iarll y Fenni brydles ar 12,000 erw o'r llethr i dri phartner: Thomas Hill, ei frawd-yng-nghyfraith Thomas Hopkins, a Benjamin Pratt. Dechreuasant adeiladu ar unwaith, gan gynnwys bythynnod i'r gweithwyr.

Roedd yr hyn a godwyd ganddynt yn newydd i Gymru. Hwn oedd y gwaith haearn cyntaf yn y wlad i'w gynllunio o'r dechrau â sawl ffwrnais, tair ohonynt, ochr yn ochr, ynghyd ag odynau, tai a siop y cwmni. Ac o 1789 ymlaen, ager a chwythai'r aer i'r ffwrneisi hynny.

  1. Erbyn 1675Mwyn haearn yn cael ei gloddio ar fynyddoedd Blaenafon.
  2. 1788Hill, Hopkins a Pratt yn cymryd prydles ar 12,000 erw.
  3. 1789Defnyddio ager am y tro cyntaf i chwythu'r ffwrneisi.
  4. 1796Rheilffordd geffylau'n dod â chalchfaen o'r chwareli.

Pennod 2 · 1789 i 1860

Y gwaith

Codwyd y ffwrneisi yn erbyn y llethr fel y gellid tipio mwyn, glo a chalchfaen i mewn ar y brig, a rhedeg haearn tawdd allan i'r tai castio ar y gwaelod. Dilynodd dwy ffwrnais arall o fewn deng mlynedd. Am gyfnod, dim ond Cyfarthfa, ym Merthyr Tudful, a wnâi fwy o haearn yng Nghymru.

Cragen gerrig adfeiliedig ffwrnais chwyth ym Mlaenafon, a'i leinin brics yn y golwg uwchben agoriad bwaog tywyll, wedi'i chodi yn erbyn llethr.
Un o'r ffwrneisi chwyth, 2010. Llun: Steve Daniels, CC BY-SA 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Cael yr haearn oddi yno oedd y rhan anodd. Ateb Thomas Hill oedd tramffordd ar gyfer wagenni a dynnid gan geffylau. Âi drwy'r mynydd mewn twnnel dros filltir o hyd, yr hwyaf a godwyd erioed ar reilffordd geffylau ym Mhrydain, a oedd ar waith erbyn 1817. Oddi yno rhedai o amgylch ochr y Blorens i efail yng Ngarnddyrys, ac i lawr at y gamlas yn Llan-ffwyst. Erbyn 1821 roedd ar agor o'r naill ben i'r llall, ac am ddeugain mlynedd hi oedd prif gyswllt y gwaith â'r byd.

Ym 1836 cymerodd cwmni newydd yr awenau a gwario £138,000 ar y gwaith. Y peth mwyaf trawiadol a adawodd yw tŵr cydbwyso dŵr 1839: lifft a weithiai drwy bwysau dŵr, a godai wagenni 80 troedfedd o iard y ffwrneisi i'r lefel uwchben.

Tŵr carreg tal, tywyll â thri agoriad bwaog y naill uwchben y llall a ffrâm haearn ar ei ben, yn sefyll wrth ymyl clawdd glaswelltog yng Ngwaith Haearn Blaenafon.
Tŵr cydbwyso dŵr 1839, mewn llun o 2016. Llun: M J Roscoe, CC BY-SA 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Pennod 3 · Yn yr iard

Y gost

Roedd tua mil o bobl yn y lle ym 1800. Erbyn 1840 roedd 5,115, ac roedd chwech o bob deg ohonynt yn siarad Cymraeg. Roedd y rhan fwyaf yn byw yn nhai'r cwmni, fel bythynnod Stack Square yng nghanol y gwaith, a gwariai llawer eu cyflog yn siop y cwmni ei hun.

Rhes o fythynnod cerrig deulawr â thoeau llechi a drysau coch o amgylch iard raean yn Stack Square, Blaenafon.
Bythynnod gweithwyr yn Stack Square, 2010. Llun: Steve Daniels, CC BY-SA 2.0, drwy Wikimedia Commons.

Deuddeg awr y dydd, saith diwrnod yr wythnos oedd y gwaith, ynghanol tân, metel tawdd a mygdarth. Ac nid oedolion yn unig oedd wrthi. Pan ddaeth arolygwyr y llywodraeth ym 1842 cawsant 185 o blant dan 13 oed yn gweithio yn y gwaith haearn a'r mwyngloddiau o'i amgylch. Roedd rhai mor ifanc â phump. Merched oedd tua chwarter ohonynt.

Mae eu geiriau wedi goroesi am fod yr arolygwyr wedi'u hysgrifennu. Gwthiai Margaret Thomas, 15 oed, dramiau dan ddaear yn droednoeth. Treuliai Lucretia Jones, 8 oed, ei dyddiau'n galw cyfarwyddiadau i'r dyn wrth yr olwyn ddŵr. Torrai merched fwyn haearn â morthwylion ar y bryn uwchben yr iard. Ni chafodd hyn fawr o effaith ar reolwr y ffwrneisi, William Lloyd. Cafodd yntau ei anfon i weithio mewn gwaith haearn yn wyth oed, a dywedodd fod bechgyn y burfa'n cael eu llosgi weithiau, ond "not very bad".

Ni ddiflannodd y perygl byth. Rhwng 1857 a 1880, cofnodwyd mwy na 60 o farwolaethau yng ngwaith haearn a gweithfeydd glo Blaenafon.

Pennod 4 · 1870 i 1980

Dur a glo

Erbyn y 1870au dur, nid haearn, yr oedd y byd am ei gael, ac roedd problem gyda dur. Dim ond â mwyn isel ei ffosfforws y gweithiai'r trawsnewidyddion newydd. Mae llawer o fwyn haearn yn llawn ohono, a deuai dur a wnaed o'r mwyn hwnnw allan yn frau ac yn ddiwerth.

Credai clerc ifanc o Lundain a chemegydd amatur, Sidney Gilchrist Thomas, ei fod yn gwybod sut i ddatrys hynny. Ei gefnder Percy Gilchrist oedd y cemegydd ym Mlaenafon, ac ym 1877 a 1878, gyda chefnogaeth y rheolwr, profodd y ddau y syniad yno. Fe weithiodd. Galluogodd eu "proses fasig" wneuthurwyr dur i ddefnyddio mwyn ffosfforig, ac ymledodd yn gyflym, yn enwedig ar y Cyfandir, yng Ngwlad Belg a'r Almaen, lle'r oedd y math hwnnw o fwyn fwyaf cyffredin. Bu farw Thomas ym 1885, yn 34 oed. Mae cofeb iddo yn y gwaith haearn.

Roedd Blaenafon ei hun eisoes yn symud. Cododd y cwmni waith newydd ar draws y cwm yn Forgeside a suddo pwll i gyflenwi glo iddo. Roedd ei siafft yn 18 troedfedd wrth 13, y gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon llydan i ddwy dramffordd ochr yn ochr. Daeth i gael ei alw'n Big Pit. Pylodd y gwaith o wneud haearn yn yr hen waith; mae'r hanesion yn rhoi'r diwedd ar wahanol ddyddiadau rhwng 1900 a 1904.

Ffrâm ben pwll ddur goch ac olwynion weindio Big Pit uwchben adeiladau glofa cerrig, a locomotif bach gwyrdd yn yr iard a rhostir y tu ôl.
Big Pit, 2014. Llun: Nessy-Pic, CC BY-SA 3.0, drwy Wikimedia Commons.

Cadwodd glo'r dref i fynd am oes arall. Roedd Big Pit yn un o'r pyllau cyntaf i osod trydan, ac erbyn 1910 roedd ei wyntyllau, ei offer halio a'i bympiau i gyd yn rhedeg arno. Aeth i ddwylo'r Bwrdd Glo Cenedlaethol ym 1947 a chodi ei lo olaf i fyny'r siafft ym 1973. Pan gaeodd ym 1980, aeth mwy na 250 o swyddi gydag ef.

Pennod 5 · Heddiw

Beth sydd ar ôl

Roedd 11,452 o bobl ym mhlwyf Blaenafon ym 1891. Heddiw mae tua 6,000 yn y dref. Ond ni chliriwyd llawer o'r hyn a gododd y diwydiant erioed. Roedd y ffwrneisi, y tŵr, y bythynnod, y tramffyrdd, y chwareli a'r pwll i gyd yno o hyd.

Prynodd y cyngor Big Pit am £1, ac ym 1983 ailagorodd fel amgueddfa. Mae ymwelwyr yn dal i wisgo helmed a lamp a mynd 300 troedfedd i lawr y siafft yn y caets, y dyfnder ar waelod mesurydd y dudalen hon. Dechreuodd y gwaith o warchod y gwaith haearn ym 1974, ac mae bellach dan ofal Cadw. Ei ffwrneisi yw'r rhai sydd wedi'u cadw orau o'u cyfnod yn y Deyrnas Unedig.

Yn 2000 daeth Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon yn Safle Treftadaeth y Byd, y "dirwedd ddiwylliannol" gyntaf yn y Deyrnas Unedig i gael ei chydnabod felly. Galwodd UNESCO hi'n un o'r lleoedd gorau yn y byd i weld holl broses diwydiannu mewn un olygfa: lle cloddiwyd y deunyddiau, sut y cawsant eu symud, lle gwnaed yr haearn, a sut yr oedd y bobl a'i gwnaeth yn byw.

Oes gennych chi lun neu stori?

Os oes gennych ffotograff, dogfen neu atgof am Flaenafon, ei gwaith neu ei phyllau ac y byddech yn fodlon ei rannu, byddem wrth ein bodd yn clywed gennych.

Dim ond i gysylltu â chi amdano y byddwn yn defnyddio'r hyn a anfonwch. Ni chyhoeddir dim heb ofyn i chi yn gyntaf. Gallwch hefyd ysgrifennu at helo@dandaear.co.uk.

Mae ffynhonnell i bob ffigur ar y dudalen hon. Gweler y ffynonellau a chydnabyddiaethau'r lluniau.

Clywch pan fydd y stori nesaf allan

Un e-bost bob tro y cyhoeddir stori newydd. Dim byd arall, a gallwch ei stopio unrhyw bryd.